ایران: پس از رد پیشنهاد صلح از سوی ترامپ، به جنگیدن ادامه می‌دهیم

ایران روز دوشنبه اعلام کرد هر زمان لازم بداند به جنگیدن ادامه می‌دهد؛ ساعاتی پس از آن‌که رئیس‌جمهور دونالد ترامپ تازه‌ترین پاسخ تهران به پیشنهاد صلح آمریکا را رد کرد؛ رخدادی که ابهام درباره جنگ، تنگه هرمز و عرضه جهانی انرژی را عمیق‌تر کرد.

ترامپ یکشنبه پاسخ ایران را «کاملاً غیرقابل‌قبول» خواند و به‌صورت علنی مشخص نکرد با کدام بخش‌های پاسخ مخالفت دارد یا گام بعدی واشنگتن چه خواهد بود. ایران گفت پادپیشنهادش که از طریق میانجی، پاکستان، ارسال شده نه امتیازخواهی داشته و نه فراتر از آنچه حق مشروع کشور می‌خوانَد، رفته است.

این بن‌بست دیپلماتیک فراتر از تهران و واشنگتن اهمیت دارد. پس از رد ترامپ، قیمت نفت جهش کرد و بنابر گزارش‌ها نفت برنتِ شاخص در معاملات ابتدایی حدود یا بالاتر از 100 دلار برای هر بشکه بود، در حالی که تنگه راهبردی هرمز همچنان با اختلال شدید روبه‌رو است. این آبراهه دروازه صادرات تولیدکنندگان نفت و گاز خلیج فارس است و در زمان صلح حدود یک‌پنجم صادرات جهانی نفت و گاز طبیعی را جابه‌جا می‌کند.

گره مذاکرات کجاست

مقام‌های ایرانی پیشنهاد خود را تلاشی برای پایان دادن به درگیری‌ها در سراسر منطقه — از جمله در لبنان —، بازگرداندن امنیت دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز، رفع محاصره دریایی آمریکا و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران توصیف کرده‌اند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، گفت پاسخ ایران افراطی نبوده و ایالات متحده همچنان خواسته‌های غیرمنطقی مطرح می‌کند.

بقایی روز دوشنبه به خبرنگاران گفت: «هر زمان لازم باشد می‌جنگیم»، و افزود ایران هر زمان مقتضی بداند از دیپلماسی هم استفاده خواهد کرد.

روایت‌ها از جزئیات این پیشنهاد متفاوت است. رسانه‌های ایرانی به نقل از Al Jazeera گزارش دادند تهران خواهان مرحله‌ای اولیه برای پایان دادن به خصومت‌ها و تأمین امنیت کشتیرانی است، پیش از ورود به گفت‌وگوهای گسترده‌تر درباره برنامه هسته‌ای و متحدان منطقه‌ای‌اش. گزارش‌های دیگری نیز گفته‌اند ایران آماده است بخشی از اورانیوم با غنای بالا را رقیق‌سازی کند و بخشی را به کشور ثالث منتقل کند، اما با برچیدن تأسیسات هسته‌ای خود و تعلیق بلندمدت غنی‌سازی که واشنگتن می‌خواهد مخالفت کرده است.

طبق گزارش‌های ارائه‌شده، موضع ایالات متحده برنامه هسته‌ای ایران را در مرکز هر توافقی قرار می‌دهد. یک پیشنهاد اخیر آمریکا مستلزم آن است که ایران تعهد دهد سلاح هسته‌ای تولید نکند، غنی‌سازی اورانیوم را دست‌کم برای 12 سال متوقف کند و ذخایر برآوردشده اورانیوم با غنای 60 درصد را تحویل دهد. در مقابل، ایالات متحده به‌تدریج تحریم‌ها را لغو می‌کند، دارایی‌های مسدودشده را آزاد می‌سازد و محاصره بنادر ایران را برمی‌دارد. دو طرف همچنین ظرف 30 روز پس از امضای توافق، تنگه هرمز را بازگشایی می‌کنند.

شوک انرژی، دامنه پیامدها را گسترش می‌دهد

تنش در تنگه هرمز پیشاپیش به بازارهای انرژی سرریز شده است. امین الناصر، مدیرعامل Saudi Aramco، روز دوشنبه هشدار داد قفل تردد دریایی به گفته او بزرگ‌ترین شوک عرضه انرژی را که بازارهای جهانی تا کنون دیده‌اند رقم زده و حدود یک میلیارد بشکه نفت تاکنون به‌دلیل جنگ از بازار حذف شده است. او گفت ادامه اختلال می‌تواند به‌طور تقریبی برای هر هفته‌ای که تنگه بسته بماند حدود 100 میلیون بشکه از بازار کم کند.

آخر هفته نشانه‌هایی از تحرک محدود دیده شد: پس از چند روز بدون تردد قابل‌مشاهده نفتکش‌ها، چند کشتی حامل LNG و شناور دیگر از تنگه عبور کردند. یک کشتی حامل LNG از قطر از آبراهه گذشت و ایران گفت یک نفتکش دیگر نیز با هماهنگی مقاماتش عبور کرده است. با این حال، ایران خواستار آن شده که شناورها عبور خود را با نیروهای نظامی‌اش هماهنگ کنند و بن‌بست گسترده‌تر در حمل‌ونقل دریایی همچنان حل‌نشده است.

این فشار به مصرف‌کنندگان و نظام‌های غذایی هم رسیده است. یک مقام ارشد کارگروه United Nations هشدار داد ده‌ها میلیون نفر ممکن است اگر محموله‌های کود شیمیایی به‌زودی از تنگه عبور نکند با خطر گرسنگی روبه‌رو شوند. در هند، نخست‌وزیر نارندرا مودی از شهروندان خواست با افزایش قیمت‌های جهانی، تا حد امکان دورکاری کنند، از حمل‌ونقل عمومی یا هم‌سفری استفاده کنند و در مصرف سوخت صرفه‌جویی کنند. هند حدود 90 درصد نفت خام خود را وارد می‌کند.

چه چیز ممکن است تغییر کند

انتظار می‌رود ترامپ در سفر این هفته به پکن درباره ایران گفت‌وگو کند؛ جایی که قرار است با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، دیدار کند. یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت ترامپ احتمالاً از چین خواهد خواست از نفوذ خود بر تهران برای کمک به دستیابی به توافق استفاده کند.

در حال حاضر اختلاف اصلی پابرجاست: ایران پایان جنگ و رفع محاصره را پیش از ورود به گفت‌وگوهای گسترده‌تر هسته‌ای می‌خواهد، در حالی که ایالات متحده اصرار دارد ظرفیت هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز به‌عنوان شروط محوری بررسی شود. با نبودِ نشانه روشن از جابه‌جایی مواضع، فشار بعدی این است که آیا میانجی‌گری بیرونی، تنش‌های بازار یا ریسک‌های بیشتر نظامی، معادلات این رویارویی را تغییر می‌دهد یا نه.